Dzieła Wojciecha Fangora, Magdaleny Abakanowicz, Teresy Pągowskiej i Stefana Gierowskiego z prywatnej kolekcji Arthura i Elizabeth Dempster z USA można oglądać bezpłatnie do 30 września 2026 roku na wystawie „Klasycy Awangardy po 1945” w DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A w Warszawie. Kolekcja powstawała od lat 50. w New Jersey.
Przez dekady wisiały w prywatnym domu w Stanach Zjednoczonych, z dala od polskiej publiczności. Teraz obrazy Fangora, Abakanowicz, Pągowskiej i Gierowskiego wracają do Polski i tworzą jedną z najciekawszych części wystawy „Klasycy Awangardy po 1945” w warszawskim domu aukcyjnym DESA Unicum. Dla czytelników po tej stronie Atlantyku ta historia jest o tyle bliska, że zaczęła się w New Jersey – i to od zwykłego sąsiedztwa.
Dom w New Jersey i sąsiedzi zza płotu
Jest rok 1957. Arthur Dempster, młody doktor statystyki matematycznej, sprowadza się z żoną Elizabeth do domu w New Jersey. Na tyłach ich posesji mieszkają Witold i Hanka Sylwestrowiczowie – polskie małżeństwo starsze o jakieś dwadzieścia lat. Szybko stają się dla Dempsterów nie tylko bliskimi przyjaciółmi, ale i przewodnikami po polskiej oraz europejskiej kulturze. Wspólne weekendy i długie rozmowy prowadzą od wojennych przeżyć Sylwestrowiczów do Bauhausu, Le Corbusiera i współczesnego malarstwa.
Sylwestrowiczowie nie byli przypadkowymi sąsiadami. W swoim modernistycznym domu w Bernardsville w New Jersey zgromadzili zbiór polskiej sztuki powojennej, który Paulina Janiszewska, liderka projektu „Klasycy Awangardy po 1945” w DESA Unicum, nazywa pierwszą i największą taką kolekcją w Stanach Zjednoczonych.
„Ich dom stał się nieformalnym ośrodkiem polskiej kultury w Ameryce i miejscem spotkań osób sztuki i nauki. Arthur i Elizabeth przyjęli podobny sposób myślenia o kolekcjonowaniu. Sztuka była częścią ich codzienności, a zbierane dzieła śladami budowanych relacji i bezpośrednich kontaktów z artystami” – mówi Paulina Janiszewska.
Statystyk, który kupował obrazy od przyjaciół
Dla Dempstera był to świat bardzo odległy od codziennej pracy. Przez dziesięciolecia związany z Uniwersytetem Harvarda, należał do najważniejszych statystyków swojego pokolenia. Jest współautorem algorytmu EM, jednej z podstawowych metod współczesnej statystyki, z której korzysta dziś każdy, kto analizuje dane – od medycyny po sztuczną inteligencję.
Polską sztukę poznawał jednak nie z podręczników i galerii, tylko przez ludzi, ich domy i osobiste relacje. Z czasem Dempsterowie zaczęli budować własny zbiór. Odwiedzali Wojciecha Fangora w jego amerykańskich pracowniach. Na nowojorskiej aukcji charytatywnej w 1977 roku kupili pracę Magdaleny Abakanowicz. Z podróży do Warszawy przywieźli obraz Teresy Pągowskiej.
„To właśnie sprawia, że kolekcja Arthura i Elizabeth Dempster jest dziś tak interesująca. Powstała z przyjaźni, ciekawości i otwartości na inną kulturę, a pięćdziesiąt lat później prezentuje nazwiska o największym rynkowym i międzynarodowym uznaniu” – dodaje Janiszewska.
Co można zobaczyć
Na wystawie przy ul. Pięknej 1A historię tej kolekcji opowiadają konkretne dzieła: dwa obrazy Wojciecha Fangora – „SU 15” i „M 18”, „Koło II” Magdaleny Abakanowicz, „Monochromat VII” Teresy Pągowskiej oraz „Obraz LXXXII” Stefana Gierowskiego.
Obok nich pokazano prace Stanisława Fijałkowskiego – wczesną kompozycję z lat 50. i płótno z cyklu „Autostrady” – a także obrazy Jana Tarasina, Henryka Stażewskiego, Marka Oberländera i autoportret Maryana. Mocno reprezentowana jest Gruppa, m.in. pracami Włodzimierza Pawlaka, Marka Sobczyka i Pawła Kowalewskiego.
Kobiety polskiej awangardy
Organizatorzy zadbali o wyraźną obecność artystek różnych pokoleń. Na wystawie są prace Magdaleny Abakanowicz, Teresy Pągowskiej, Ewy Kuryluk, Haliny Wrzeszczyńskiej, Teresy Tyszkiewicz, Wandy Gołkowskiej, Jadwigi Sawickiej i Marii Anto.
„Szeroka obecność prac artystek na wystawie przypomina, że historia polskiej sztuki nie może być opowiadana bez twórczości kobiet – również tych, których pozycja przez lata pozostawała niewspółmierna do artystycznej rangi ich dorobku” – mówi Agata Szkup, prezes zarządu DESA Unicum. Jako przykład podaje Halinę Wrzeszczyńską, której twórczość po latach zapomnienia przeżywa renesans, oraz Marię Anto z pracą „Powązki”.
Do 30 września, bezpłatnie
Wystawę „Sztuka Współczesna. Klasycy Awangardy po 1945. Z dziełami z kolekcji Arthura i Elizabeth Dempster” można oglądać bezpłatnie w siedzibie DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A w Warszawie do 30 września. Potem obrazy najpewniej znów trafią do prywatnych zbiorów. Kto ma w tych dniach kogoś bliskiego w Warszawie, może mu podpowiedzieć ten adres – to rzadka okazja, by zobaczyć w jednym miejscu dzieła, które przez pół wieku wisiały w domu w New Jersey.
Ewelina Modrzejewska
Na podstawie materiałów prasowych DESA Unicum.
