Odziedziczone IRA i podatki
W Stanach Zjednoczonych nie ma federalnego podatku od spadku płaconego przez spadkobierców. Nawet jeżeli majątek jest duży i podlega opodatkowaniu, to federalny podatek płaci masa spadkowa. Trzeba jednak pamiętać, że kilka stanów, m.in. New Jersey i Pensylwania, pobiera od spadkobierców stanowy podatek spadkowy (inheritance tax), zależny od stopnia pokrewieństwa ze zmarłym. Walorami, od których spadkobierca musi płacić podatek dochodowy, są odziedziczone konta emerytalne, od których podatki były odroczone (tax-deferred retirement plans). Przykładem jest normalne konto IRA, 401(k), SIMPLE, SEP (ale nie Roth IRA).
Pułapka: Jeżeli spadkobierca wybierze jednorazowo pieniądze z odziedziczonego konta IRA, to cała kwota zostanie wliczona do jego dochodu podlegającego opodatkowaniu i zapłaci on wysoki podatek dochodowy (income tax). Z tego powodu, planując przekazanie konta IRA naszym spadkobiercom, powinniśmy pomyśleć, co uczynić, by fortunka służyła naszym najbliższym jak najdłużej.
Rada: Warto spowolnić wybieranie pieniędzy z odziedziczonego konta IRA (w granicach, na jakie pozwalają przepisy), ażeby:
- zapłacić jak najmniej podatków,
- kontynuować jak najdłużej przyrost kapitału z odroczeniem podatków.
Wyznaczenie spadkobiercy
Przykład z życia: Pan Marian co roku składał pieniądze na swoje konta IRA. Otrzymywał w zamian odpisy podatkowe, a pieniądze rosły mu z odroczeniem podatków. Za spadkobiercę konta Marian wyznaczył swoją córkę. Córka i jej mąż okazali się rozrzutnikami, więc Marian zdecydował zostawić cały swój majątek synowi. Poszedł do prawnika i spisał stosowny testament. Kto dostał konto IRA po jego śmierci? Córka!
Trzeba wiedzieć: Konta IRA nie możesz zapisać w testamencie. Możesz nim zadysponować jedynie przez wyznaczenie beneficjenta (spadkobiercy). Przez testament nie możesz zmienić tego beneficjenta.
Ażeby wyznaczyć spadkobierców konta IRA, poproś w swoim banku (funduszu powierniczym, domu maklerskim) o formularz zwany Beneficiary Designation Form. Zobaczysz tam rubryki na primary beneficiary oraz secondary beneficiary.
- Pierwotny spadkobierca (primary beneficiary). Na wielu formularzach możemy wyznaczyć dwie lub trzy osoby i dowolnie procentowo podzielić między nimi pieniądze.
- Dodatkowi spadkobiercy. Na wypadek śmierci pierwotnych beneficjentów możemy wyznaczyć dodatkowych spadkobierców (secondary beneficiaries). Gdyby nie było dodatkowych spadkobierców, po naszej śmierci środki na koncie IRA przechodzą na rzecz naszego majątku spadkowego (estate).
Beneficjentów można zmienić w każdej chwili przez wypełnienie nowego formularza, ale nie można ich zmienić przez zapis testamentowy.
Dzielone konta IRA
Od 1 stycznia 2003 roku przepisy podatkowe zezwalają po śmierci właściciela na rozdzielenie konta IRA zostawionego kilku spadkobiercom (splitting the account). Poprzednio spadkobiercy musieli zatrzymać jedno konto, decydować o nim wspólnie i używać wieku najstarszego spadkobiercy do obliczenia harmonogramu wybierania pieniędzy (distribution schedule). Począwszy od 1 stycznia 2003 r. IRA zostawione kilku spadkobiercom może być rozdzielone na oddzielne konta. Zalet jest kilka:
- Każdy spadkobierca podejmuje swoje własne decyzje odnośnie sposobu zarządzania kontem.
- Każdy spadkobierca stosuje do swojej części zasady wypłat właściwe dla siebie (np. wdowa – zasady dla małżonka, a dorosłe dziecko – regułę 10 lat, opisaną niżej).
Ważne: Odziedziczone konto IRA musi być rozdzielone pomiędzy spadkobierców najpóźniej do końca roku następującego po roku śmierci właściciela konta.
Odziedziczone konto IRA można wybrać dowolnie szybko, nawet w jednej natychmiastowej kwocie, ale zapłaci się od tego duże podatki dochodowe. Mądrzy inwestorzy starają się jak najdłużej zachować uprzywilejowany podatkowo status kont IRA i wybierają z nich pieniądze jak najwolniej, na ile pozwalają przepisy.
Wybieranie pieniędzy z odziedziczonego IRA
Każdy spadkobierca może odziedziczone pieniądze wybrać natychmiast, ale z powodów podatkowych opłaca się ten proces jak najbardziej opóźnić. Oto pokrótce zasady wybierania pieniędzy z odziedziczonego konta IRA.
- Wdowa lub wdowiec właściciela konta IRA może traktować IRA zmarłego jako swoje własne (po jego odpowiednim przepisaniu).
- Inne osoby (niebędące małżonkiem zmarłego) muszą – zgodnie z ustawą SECURE Act, w przypadku właścicieli zmarłych po 31 grudnia 2019 r. – opróżnić odziedziczone konto najpóźniej do końca 10. roku po roku śmierci właściciela (10-year rule). Wybierać pieniądze stopniowo, według przewidywanej długości swojego życia (life expectancy of the beneficiary), mogą nadal tylko tzw. uprawnieni beneficjenci (eligible designated beneficiaries): oprócz małżonka są to małoletnie dzieci zmarłego, osoby niepełnosprawne i przewlekle chore oraz osoby nie więcej niż 10 lat młodsze od zmarłego.
- Jeżeli właściciel konta IRA nie wyznaczył beneficjenta, konto przeszło na rzecz masy spadkowej (estate), a spadkobierca został wyznaczony przez testament, to beneficjent musi wybrać pieniądze najpóźniej w ciągu 5 lat (five year rule).
Przepisy dotyczące tempa likwidacji kont IRA są dosyć skomplikowane i zależą również od tego, czy zmarły zaczął już tę likwidację, czy nie. Warto zasięgnąć informacji dotyczących naszej konkretnej sytuacji u specjalisty od kont emerytalnych w swoim banku lub unii kredytowej.
Spadkobierca powinien zgłosić się do banku i przerejestrować konto IRA (tradycyjne, rollover, SEP, SIMPLE albo Roth) jako odziedziczone (inherited IRA). Pieniądze będą rosły z odroczeniem podatków do czasu likwidacji konta.
Uwaga: Spadkobierca nie powinien przelać odziedziczonych pieniędzy emerytalnych do swego istniejącego konta IRA. Nie powinien też dopłacać do tego konta. Warto odziedziczone pieniądze pozostawić oddzielnie. Powód, m.in. jest taki, że przed ukończeniem 59 i pół roku wybranie pieniędzy z własnego konta jest obłożone 10-procentową karą, ale kara ta nie dotyczy pieniędzy wybieranych z kont odziedziczonych.
Od kwot wybieranych z odziedziczonego konta IRA, niezależnie od wieku beneficjenta, nie płaci się kary (dla właściciela konta kara wynosi 10% pieniędzy wybranych przed ukończeniem 59.5 roku), chyba że małżonek przejmie konto jako swoje. Z tego wniosek, że młodemu małżonkowi warto pozostawić konto jako odziedziczone, a nie przejmować go jako własne.
Jako właściciel konta IRA czy jako spadkobierca powinieneś wiedzieć, że trzeba dobrze się zastanowić, zanim zadysponuje się odziedziczonym znacznym kontem emerytalnym. W tym celu przyjdzie wypełnić formularz Beneficiary Request for Distribution. Warto poprosić o ten druk w banku i wypełnić go spokojnie w domu.
Bank zgłasza transakcje dotyczące kont emerytalnych do IRS przy pomocy specjalnych kodów literowych, które odpowiadają sytuacji. Zgodnie z tym kodem IRS odpowiednio traktuje odziedziczone konto i oczekuje podatków albo nie. Jeżeli nieprecyzyjnie wypełnisz Beneficiary Request for Distribution, to odkręcenie transakcji może być niemożliwe.
Gdy chcesz zostawić IRA kilku beneficjentom
Każdy z czytelników, który ma konto emerytalne, powinien uczynić, co następuje:
- Upewnij się, że beneficjenci są wyznaczeni na twoim koncie prawidłowo. Jeżeli masz wątpliwości, to poproś swoją finansową instytucję o nowy druk Beneficiary Designation Form, wypełnij go starannie i zatrzymaj sobie kopie.
- Poinformuj spadkobierców o twojej decyzji. Po twojej śmierci twój bank nie będzie szukał spadkobierców: to oni muszą się do niego zgłosić. Albo przekaż im kopię Beneficiary Designation Form, albo poinformuj, gdzie trzymasz stosowne dokumenty.
- Upewnij się, że twoi spadkobiercy znają przepisy dotyczące dystrybucji kont IRA i ich podziału (split accounts). Jeżeli jakiś członek rodziny beztrosko wyciągnie wszystkie twoje pieniądze, to zapłaci wysokie podatki (których można uniknąć), co zniweczy twoje wieloletnie oszczędności.
- Upewnij się, że twoja finansowa instytucja (IRA trustee) pozwala na dzielenie kont IRA (IRA splitting). Chociaż przepisy zezwalają na dzielenie IRA między spadkobierców, nie każda finansowa instytucja się na to godzi.
- Upewnij się, czy IRA trustee pobierze dodatkową opłatę za podzielenie konta IRA. Jeżeli opłata jest znaczna, przenieś konto gdzie indziej.
- Jeżeli obawiasz się, że dzielenie konta po twojej śmierci może być zbyt skomplikowane dla rodziny, to uczyń to za nich. Jeżeli masz np. dwóch spadkobierców, to podziel jedno konto na dwa i w każdym zapisz jednego spadkobiercę. Podziel sam swoje IRA, jeżeli twoja finansowa instytucja nie zezwala na podział kont przez spadkobierców albo pobiera za to dodatkowe opłaty.
Gdy rodzina w Polsce dziedziczy IRA
Zanim zapiszesz konto IRA swojej rodzinie w Polsce, musisz pamiętać o prawnych konsekwencjach tego czynu. Pobranie tych pieniędzy przez beneficjenta-cudzoziemca może nie być ani proste, ani tanie. Cudzoziemcy, którzy są amerykańskimi nierezydentami do celów podatkowych (nonresident aliens), muszą przede wszystkim postarać się o numer podatnika (ITIN), wypełniając formularz W-7 (ściągnąć go można z www.irs.gov). Cudzoziemiec musi wypełnić w banku formularz W-8BEN, Certificate of Foreign Status of Beneficial Owner for United States Tax Withholding and Reporting (albo W-9, w zależności od sytuacji).
Cudzoziemcom-nierezydentom bank potrąci 30% tytułem płaskiego podatku (zwanego flat tax albo treaty tax). Więcej na ten temat można przeczytać w publikacji IRS numer 515 pt. Withholding of Tax on Nonresident Aliens and Foreign Entities.
Wniosek: Jeżeli planujesz sukcesję majątkową, to raczej zostaw konto emerytalne osobom w Stanach, a pieniądze na zwykłych kontach zapisz rodzinie w Polsce.
Nie „upoważniaj” przyjaciół
Przed wyjazdem do Polski niektórzy emeryci wolą „upoważnić” przyjaciół do dyspozycji kontem, żeby w razie ich choroby czy śmierci przyjaciele mogli przekazać pieniądze rodzinie w Polsce. Uczynienie kogoś beneficjentem nie jest upoważnieniem, lecz prawnym zapisem, który po śmierci właściciela czyni daną osobę nowym właścicielem pieniędzy. Beneficjent może wtedy dokonać darowizny i przekazać pieniądze rodzinie zmarłego, ale w świetle prawa – nie musi. W przypadku kont emerytalnych pojawiają się dwa dodatkowe problemy.
Po pierwsze, przyjaciel, jako spadkobierca emerytalnych pieniędzy, będzie zobowiązany do zapłacenia podatków dochodowych, tym wyższych, im wyższy jest jego dochód w danym roku. IRS, powiadomiony o dystrybucji pieniędzy przez przyjaciela, będzie domagał się podatków i nie pomoże tłumaczenie, że pieniądze są przeznaczone dla kogoś innego. Po drugie, jeżeli kwota jest znaczna – powyżej $19,000 rocznie dla jednej osoby (limit na 2026 r.) – to przyjaciel będzie musiał zgłosić darowiznę do IRS na formularzu 709, a przy bardzo dużym majątku może też zapłacić podatek od darowizny (gift tax). I tak oto w wielu przypadkach podatki pomniejszą konto IRA nawet o połowę, a rodzina w Polsce będzie miała pretensję, a nawet oskarży przyjaciela o przywłaszczenie sobie pieniędzy.
Podsumowanie
Błąd w wyznaczeniu spadkobiercy konta emerytalnego (jak i zwyczajnego) może spowodować, że pieniądze przejdą w nieodpowiednie ręce. Z drugiej strony, błąd w obchodzeniu się z odziedziczonym kontem IRA może kosztować spadkobierców duże pieniądze, co zniweczy twoje wcześniejsze oszczędności podatkowe. Znaj prawo i obchodź się ze swoim kontem IRA ostrożnie.
Elżbieta Baumgartner
Elżbieta Baumgartner jest autorką wielu książek poświęconych finansowym i konsumenckim sprawom imigrantów, m.in. książki „Obywatelstwo z przeszkodami. Jak przejść przez procedurę naturalizacji mimo potencjalnych problemów” – tel. 718-224-3492, www.PoradnikSukces.com
Artykuł zaktualizowany w październiku 2026 r.
