„W szkolnej ławie”, czyli historia edukacji w Polsce: „Dziennik Polonijny” w Muzeum Historii Kielc

Przy wsparciu samorządów

W XIII stuleciu, przy wsparciu samorządów miasta miał miejsce rozwój tak zwanych „szkółek parafialnych”. Nauka tam była na bardzo ubogim poziomie, a raczej skupiano się tam na uczeniu dzieci modlitw i nauk z katechizmu katolickiego. Najczęściej takie szkółki parafialne, miały poziom kształcenia tak zwany „cztero wydziałowy”, co dziś się tłumaczy, że szkoły te miały jedynie cztery klasy.

W czasie zaborów

W XIX wieku, wtedy gdy na ziemiach polskich miały miejsce zabory, dzieci polskie mogły uczęszczać do istniejących wówczas szkół, ale nauka ta pozbawiona była przedmiotów takich jak ojczysty język polski i rodzima historia. 

Liceum Krzemienieckie

Na przełomie XVIII i XIX wieku, kluczowym ośrodkiem edukacyjnym jeśli chodzi o naukę na poziomie średnim w Polsce, było dla przykładu Liceum Krzemienieckie, gdzie języka polskiego nauczano w bardzo okrojonym zakresie. Prym tu wiodła matematyka i nauki przyrodnicze.

Izba Edukacyjna

Sprawami oświaty w Księstwie Warszawskim zarządzała tak zwana Izba Edukacyjna.  Działaczami oświatowymi byli z jej ramienia Stanisław Kostka Potocki oraz Stanisław Staszic. Do czołowych jej osiągnięć należało uchwalenie ustawy o szczególnym urządzeniu szkół miejskich i powołaniu do istnienia wiejskich szkół elementarnych.

Po roku 1815 w Polsce

Po kongresie wiedeńskim mającym miejsce w roku 1815, centralnym organem administracji oświatowej powołana była Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Ale to jak wiemy dalej był okres zaborów, zatem edukacja na poziomie podstawowym, z reguły chyliła się ku upadkowi.

Mimo wszystko powoływano uczelnie wyższe w naszym kraju

Ale jak wiemy wielcy patrioci polscy dla przykładu tacy jak Stanisław Staszic, zakładali uczelnie wyższe w Polsce, oczywiście podporządkowane rządom zaborczym. W roku 1816 powstała zatem Akademia Górniczo-Hutnicza w Kielcach, a w Warszawie rok później założono szkolę Szkołę Leśnictwa a także Szkołę Architektury Cywilnej.  Władze zaborcze pozwalały na zakładanie tych szkół ponieważ ponad połowę uczniów, stanowiła młodzież rosyjska.

Po upadku powstania listopadowego

W następstwie Powstania Listopadowego władze zaborcze zamknęły na przykład w roku 1831 Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Wileński, zaś w szkołach elementarnych i średnich wprowadziły obowiązkowy rosyjski język, w którym na przykład uczono też religii. Wdrożono też radykalne działania rusycystyczne, a gdy dzieci nie były im posłuszne, bito je batogami lub rzemieniowymi dyscyplinami na początku i na końcu każdej lekcji. Wiele ze szkół elementarnych po prostu zlikwidowano, a nawet wydano zakazy spotkań modlitewnych, na których uważały władze carskie, że przemycana mogla być jakakolwiek edukacja.

Po powstaniu styczniowym

Powstanie Styczniowe również spowodowało likwidację wielu szkół kształcących młodzież na poziomie średnim. A w zachowanych w większych miastach szkołach elementarnych, nawet matematyki i geografii uczono po rosyjsku. Rusyfikacja szkolnictwa, oczywiście spowodowała konspiracyjne działania oświatowe. Miały wówczas miejsce tajne komplety edukacyjne, na których uczono polskie dzieci języka ojczystego i rodzimej literatury wraz z historią. Powstał wówczas także Uniwersytet Latający, a przy okazji nastąpił rozwój czasopiśmiennictwa. W roku 1807, wydano nawet Poradnik dla Samouków, z którego korzystała młodzież starsza, chętnie przekazująca wiedzę młodszym dzieciom.