Don’t mess with US

Oto wystąpienie Towarzystwa Jana Karskiego do Rady Warszawy:

Szanowni Radni Warszawy:

• Anna Auksel-Sekutowicz
• Maciej Binkowski
• Agnieszka Borowska
• Mariusz Budziszewski
• Jacek Cieślikowski
• Agata Diduszko-Zyglewska
• Joanna Dymowska
• Dariusz Dziekanowski
• Dariusz Figura
• Mariusz Frankowski
• Filip Frąckowiak
• Aleksandra Gajewska
• Patryk Górski
• Tomasz Herbich
• Agnieszka Jaczewska-Golińska
• Ewa Janczar
• Monika Jaruzelska
• Cezary Jurkiewicz
• Jarosław Kaczyński
• Sebastian Kaleta
• Wiktor Klimiuk
• Andrzej Kropiwnicki
• Oliwer Kubicki
• Dariusz Lasocki
• Paweł Lech
• Dorota Lutomirska
• Maria Łukaszewicz
• Dorota Łoboda
• Ewa Malinowska-Grupińska
• Piotr Mazurek I
• Piotr Mazurek II
• Beata Michalec
• Renata Niewitecka
• Anna Nehrebecka-Byczewska
• Jacek Ozdoba
• Iwona Pawłowska
• Błażej Poboży
• Kacper Pietrusiński
• Sławomir Potapowicz
• Magdalena Roguska
• Tadeusz Ross
• Paweł Sawicki
• Olga Semeniuk
• Monika Sobczak
• Joanna Staniszkis
• Tomasz Sybilski
• Marek Szolc
• Jarosław Szostakowski
• Michał Szpądrowski
• Gabriela Szustek
• Aleksandra Śniegocka-Goździk
• Joanna Wiśniewska-Najgebauer
• Iwona Wujastyk
• Agnieszka Wyrwał
• Maciej Wyszyński
• Justyna Zając
• Małgorzata Zakrzewska
• Alicja Żebrowska
• Piotr Żbikowski
• Tomasz Żyłka

Pomnik Wdzięczności Ameryce dłuta Xawerego Dunikowskiego. Foto: Instytut Hoovera

Wszyscy Państwo jesteście jako jednakowo równi i jednakowym darzeni poważaniem Adrestami tego, co poniżej.

W 2019 roku obchodzone będzie 100-lecie nawiązania stosunków dyplomatycznych Rzeczypospolitej Polskiej i Stanów Zjedoczonych Ameryki. Ranga historyczna tych związków jest oczywista, a zasługi Ameryki w odzyskaniu niepodległości przez Polskę nie dające się przecenić. Dzięki determinacji prezydenta Woodrow Wilsona wspartej poparciem Kongresu i amerykańskiej opinii publicznej Polska powróciła na mapę Europy jako suwerenne państwo.

Polsce wyniszczonej rozbiorami i zdewastowanej wojną tuż po jej zakończeniu Ameryka pośpieszyła z ogromną pomocą. Programem tym kierował Herbert Hoover bliski współpracownik prezydenta. Później sam zasiadający w Białym Domu. Pomoc dotyczyła nie tylko gospodarki, ale w ogromnej części kierowana była też do cierpiącej głód i choroby ludności, przede wszystkim do polskich dzieci.

W odruchu serca Polacy postanowili wystawić w Warszawie Pomnik Wdzięczności Ameryce. Wielki zwolennik idei Marszałek Sejmu Wojciech Trąmpczyński został prezesem honorowym komitetu budowy monumentu. Kompozytor i pedagog muzyczny Adam Wieniawski, bratanek słynnego wirtuza Henryka Wieniawskiego, stanął na jego czele. Do komitetu Wieniawski zaprosił swego przyjaciela wybitnego rzeźbiarza 47-letniego wówczas Xawerego Dunikowski. Obaj po odzyskaniu niepodległości przybyli do Polski z Paryża. Pierwszy objął profesurę Konserwatorium Warszawskiego, drugi profesurę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dunikowskiemu powierzono realizację pomnikową.

Wieniawski przygotował specjalną odezwę do dzieci polskich, aby w geście wdzieczności za pomoc Ameryki i Hoovera, najmniejszymi choćby datkami uzyskanymi od dorosłych wsparły budowę pomnika.

Odsłonięciu pomnika 29 października 1922 roku towarzyszyły tłumy warszawian, które zapełniły Krakowskie Przedmieście, z którego wyodrębniono Skwer Hoovera, na którym stanął monument.

Xawery Dunikowski (z laską w centrum) tuż po odsłonięciu pomnika. Foto: Muzeum Narodowe w Warszawie

Kompozycja postaci dwóch kobiet zwróconych do siebie plecami i tulących na ramionach dzieci symbolizowała Polskę i Amerykę oraz nawiązywała do działa pomocy zza oceanu koordynowanej przez Hoovera, a umieszczona została w misie fontanny.

Polski dowód wdzięczności Ameryce wykonany był z byle jakiego materiału. Nie dość, że z piaskowca, to jeszcze słabego gatunku. Dunikowski chciał sprowadzać włoski marmur, ale presja czasu i polityki na szybki efekt artystyczny okazały się silniejsze. Pomnikowi szybko wietrzała kamienna uroda kobieca. Zaczął się sypać. W 1930 roku, by nie potęgować wrażenia kompromitacji, rozebrano go pozostawiając jedyniefontannę, na środku której stał. W związku ze skandalem, jakim było zniknięcie pomnika, miał zostać odtworzony, wrócić na swoje miejsce. Żaden z planowanych terminów (m.in. 1932, 35, 38) nie został dotrzymany. Potem była wojna i okupacja. Przebywający w Warszawie w 1946 roku Hubert Hoover mógł jedynie pooglądać sobie pozostałości po pomniku i sfotografować w tym miejscu. Zapewnieniom Edwarda Osóbki-Morawskiego o woli odnowienia pomnika nie dowierzał. I słusznie, bo komunie daleko było do tego.

Kiedy pomnik powstawał pieniądze nań zbierał ośmioletni Janek Kozielewski, uczeń Szkoły Podstawowej nr 4 w Łodzi. Późniejszy legendarny emisariusz Jan Karski. Ze swoją Matką Walentyną i Bratem Marianem pojechał do stolicy na uroczystość odłonięcia.

Od kiedy Jan Karski powszechnie już znany w świecie zaczął przyjeżdżać do swej ojczyzny po historycznej transformacji politycznej przełomu lat 80. i 90., zwracał uwagę na brak Pomnika Wdzięczności Ameryce. Uważał, iż jego przywrócenie powinno stać się kwestią polskiego honoru. Podobne apele kierował do władz miejskich i państwowych dr Maciej Siekierski, dyrektor kolekcji europejskiej Instytytutu Hoovera. W 1992 roku, w 70. rocznicę odsłonięcia pomnika i nadania imienia Skwerowi Hoovera doprowadził do ustawienia w tym miejscu pamiątkowego kamienia ze stosowną inskrypcją. Miejsce to odwiedzał podczas swych pobytów Warszawie także Jan Karski.

W 2004 roku kwiaty składał tu, w towarzystwie ambasadora USA Victora Ashe’a, prezydencki wnuk Herbert Hoover III. Wyraził on wtedy nadzieję, że może dożyje czasu, gdy pomnik, który mógł podziwiać jego wielki dziadek i któremu przywrócenie monumentu władze polskie parokrotnie obiecywały, zostanie odtworzony. Niestety potomek Herberta Hoovera, jedynego prezydenta USA, który uhonorowany został obywatelstwem Polski, nie dożył tej chwili.

Towarzystwo Jana Karskiego w 2008 roku zainicjowało akcję odbudowania dzieła Xawerego Dunikowskiego. Niestety napotkała ona negatywną reakcję władz Warszawy. Niebawem lokowano w stolicy repliki już gdzie indziej stojących pomników Charlesa de Gaulle’a i Tadeusza Kościuszki.

W argumentacji odmowy odtworzenia pomnika padał irracjonalny argument, że w pobliżu są dwa inne: Adama Mickiewicza i figura Matki Bożej Pasławskiej. Rzecz w tym, że oba tam również były, kiedy odsłaniany były w 1922 roku Pomnik Wdzięczności Ameryce. Nie odnoszono się natomiast odmawiając do faktu, iż monument powstał jako owoc daru narodowego, w wielkiej części dziecięcego. ów piekny dar został zaprzepaszczony. Wystawiając polską „wdzięczność” na – co najmniej – ironię.

Pojawiły się także próby rzekomego podważania waloru artystycznego dzieła Dunikowskiego bliżej nie zidentyfikowanymi opiniami warszawiaków. Warte może jest przypomniania, że podobne umniejszanie walorów Warszawskiej Nike, dzieła ucznia Xawerego Dunikowskiego – Mariana Koniecznego.

Jedyne, co powinno mieć znaczenie to fakt, że moralnie wzniosła idea wdzięczności Ameryce okazana przez Polaków została przez biurokrację i tę przedwojenną i tę powojenną zaprzepaszczona.

Pozostaje pytanie jak długo ten rodzaj wdzięczności Stanom Zjednoczonym będzie jeszcze w stolicy Polski okazywany.

100-lecie stosunków dyplomatycznych USA i Polski powinno położyć temu kres. Skoro potrafimy odwoływać się z okazji 100-lecia Odzyskania Niepodległości do naszych ówczesnych bohaterów, skoro pamiętamy rolę prezydenta Woodrowa Wilsona i Stanów Zjednoczonych, pamietajmy jak ówczesna Polska sercem im odpłaciła. Przywróćmy ten Pomnik. Jego nieobecność przynosi nam wstyd!

Zwracamy się do każdego z Was z gorącym apelem o podjęcie akcji przywracania sprawidliwości i przyzwoitości w relacjach polsko-amerykańskich, którch okrągły, setny jubileusz z pewnością będziemy fetować. Oby także pod Pomnikiem Wdzięczności Ameryce na Skwerze Hoovera w Warszawie.

To zależy tylko od Was i tego, co każdy z Was w tej sprawie zrobi.

Z Najlepszymi Życzeniami Noworocznymi,

Waldemar Piasecki
Przewodniczący Towarzystwa

Dr Wiesława Kozielewska-Trzaska
Wiceprzewodnicząca Towarzystwa

Marek St. Wieczerzak
Sekretarz Wykonawczy Towarzystwa

* * *

Poproszona o komentarz sygnatariuszka wystąpienia dr Wiesława Kozielewska-Trzaska, bratanica i córka chrzestna Jana Karskiego mówi:

Legendarny emisariusz i jego dzielna bratanica… Foto: Archiwum Rodzinne

– Moim myślom związanym z Pomnikiem towarzyszy głównie poczucie zażenowania i wstydu. Mój wielki Stryj w grobie się przewraca… Wierzę jednak głęboko, że Warszawa zdoła stanąć w przyzwoitości, a przede wszystkimw prawdzie. Jest takie powiedzenie, żeby nie bałganić ze Stanami Zjednoczonymi – Don’t mess with US. Serdecznie je dedykuję Radzie Warszawy.

O SPRAWIE NA NASZYCH ŁAMACH PISZEMY OD DAWNA >>>